Szymon Budny, jeden z najważniejszych tłumaczy Biblii XVI wieku, urodził się około 1530 roku prawdopodobnie w Budnem koło Goniądza. Dziś ta niewielka miejscowość znajduje się w gminie Goniądz, w powiecie monieckim, w województwie podlaskim. Z tej części regionu pochodził człowiek, którego przekłady stały się ważnym rozdziałem w historii polskiej literatury i języka.
Historyczne opracowania wskazują Budne jako miejsce urodzenia Budnego. W XVI wieku był to obszar pogranicza, jednak dla współczesnych mieszkańców regionu najważniejszy pozostaje fakt, że jego rodzinne strony znajdują się dziś na Podlasiu.
Z Budnego do świata XVI-wiecznej nauki
Budny należał do najbardziej wykształconych ludzi swojej epoki. Znał m.in. hebrajski, grecki, łacinę, polski i ruski, a jego zainteresowania obejmowały języki, teologię i literaturę.
Związał się z ruchem reformacyjnym i prowadził działalność pisarską oraz wydawniczą. Pracował m.in. w Klecku i na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Budny to jeden z głównych przedstawicieli braci polskich w Wielkim Księstwie Litewskim. Pisał w języku białoruskim, po polsku i po łacinie.
Jego znajomość języków starożytnych miała szczególne znaczenie dla późniejszej pracy nad Biblią.
Biblia z Nieświeża
Najważniejszym dziełem Budnego był jego przekład Biblii. W 1570 roku ukazał się przygotowany przez niego Nowy Testament, a w 1572 roku w Nieświeżu wydano całą Biblię, znaną jako Biblia nieświeska.
Budny pracował z tekstami w językach oryginalnych, przede wszystkim hebrajskim i greckim. Nie chciał jedynie powielać wcześniejszych polskich przekładów. Analizował tekst, porównywał różne źródła i samodzielnie podejmował decyzje translatorskie. Właśnie dlatego jego przekład jest dziś ważnym świadectwem rozwoju polskiego języka religijnego i XVI-wiecznej sztuki tłumaczenia.
Tłumacz, który poprawiał własne dzieło
Budny nie poprzestał na pierwszym wydaniu. W 1574 roku w Łosku opublikował kolejną wersję Nowego Testamentu.
Badacze wskazują, że przygotował kilka kolejnych wersji przekładu, porównując tekst grecki i łaciński z wcześniejszymi polskimi tłumaczeniami. W kolejnych wydaniach poprawiał wcześniejsze rozwiązania i dodawał objaśnienia.
To pokazuje, jak poważnie traktował pracę tłumacza. Przekład nie był dla niego jednorazowym przedsięwzięciem, ale procesem wymagającym ciągłego sprawdzania i poprawiania tekstu. W przekładzie Biblii Budnego można znaleźć również formę „Jehowa” jako sposób oddania hebrajskiego imienia Boga. Zachowane egzemplarze XVI-wiecznego wydania pokazują jej użycie w tekście Biblii.
To jeden z elementów, który sprawia, że przekład Budnego nadal interesuje historyków Biblii i języka polskiego.
Pisał także po rusku
Budny zajmował się nie tylko językiem polskim. W 1562 roku w Nieświeżu ukazał się jego „Katechizis”, napisany w języku ruskim.
Jego działalność pokazuje więc wielojęzyczny charakter XVI-wiecznej kultury na ziemiach dzisiejszej Polski, Białorusi i Litwy. Budny poruszał się między różnymi językami i tradycjami piśmienniczymi.
Człowiek z Budnego, którego dzieła przetrwały wieki
Szymon Budny zmarł w 1593 roku, ale jego dorobek przetrwał. Biblia z 1572 roku oraz kolejne wydania jego Nowego Testamentu są dziś ważnymi zabytkami polskiego piśmiennictwa i przedmiotem badań historyków, językoznawców i biblistów.
Co ciekawe, zainteresowanie jego twórczością trwa również współcześnie. Powstają nowe opracowania i transkrypcje jego dzieł, dzięki którym XVI-wieczne teksty mogą być łatwiej dostępne dla współczesnych czytelników.
Z Budnego do historii polskiego przekładu
Za miejsce urodzenia Szymona Budnego najczęściej wskazuje się Budne koło Goniądza na dzisiejszym Podlasiu.
Jego działalność zaprowadziła go do historii polskiej kultury. Ponad 450 lat temu pracował nad tekstami biblijnymi, korzystając z języków, które w jego epoce były domeną nielicznych uczonych.
Dziś Budne jest niewielką miejscowością w gminie Goniądz. To właśnie stąd pochodził człowiek, którego nazwisko na stałe zapisało się w historii polskiego przekładu Biblii.
