W zbiorach Muzeum Podlaskiego w Białymstoku znajdują się dwa wyjątkowe starodruki biblijne z XVI wieku – Biblia Brzeska z 1563 roku oraz hebrajska Biblia Huttera z 1587 roku. Obie księgi przeszły konserwację, dzięki której zostały zabezpieczone przed dalszym niszczeniem.
Biblia Brzeska – pierwszy protestancki przekład po polsku
Biblia Brzeska, nazywana również Radziwiłłowską lub Pińczowską, została przetłumaczona przez polskich protestantów w Pińczowie w latach 1559–1563, a wydana w 1563 roku w Brześciu Litewskim (obecnie białoruski Brześć tuż przy granicy z Polską). Był to pierwszy kompletny protestancki przekład Biblii na język polski. Choć ten przekład zazwyczaj wiąże się z kalwinizmem, jej tłumaczenie przypadło na okres, gdy w polskim ruchu reformacyjnym dokonywał się podział na Zbór Większy, związany z kalwinizmem, oraz Zbór Mniejszy, czyli braci polskich, których później zaczęto nazywać arianami. Początkowo w pracach nad przekładem uczestniczyli również ważni zwolennicy unitarianizmu. Ich poglądy pozostawiły ślad w niektórych fragmentach tłumaczenia. Ostateczny kształt Biblii brzeskiej nadali jednak zwolennicy kalwinizmu, po usunięciu braci polskich z zespołu tłumaczy. Warto też zauważyć, że w czasie drukowania Biblii Brzeskiej jej główny fundator, Mikołaj Radziwiłł Czarny, był już związany z unitarianizmem. Przekład miał służyć zarówno zborom kalwińskim, jak i braciom polskim. Starsze opracowania dotyczące polskich przekładów Biblii zaliczały Biblię brzeską do tłumaczeń unitariańskich. Nowsze badania i opracowania najczęściej określają ją jednak jako przekład kalwiński. Księga jest szczególnie interesująca także z punktu widzenia historii języka biblijnego. W tekście Biblii Brzeskiej imię Boga występuje w polskiej formie „Jehowa”. Jest dziś niezwykle cenna również dlatego, że zachowało się około 140 egzemplarzy z około 500. Dlaczego? Mikołaj Krzysztof Radziwiłł, jako pokutę za „grzechy ojca-heretyka” postanowił wykupić i zniszczyć wszystkie egzemplarze Biblii. Mimo iż wydał na ten cel ogromną sumę 5000 dukatów, nie udało mu się zniszczyć wszystkich egzemplarzy. Tę większość Biblii, które wykupił uroczyście spalił na rynku w Wilnie. Pozostałe egzemplarze zostały zniszczone w okresie kontrreformacji.
Egzemplarz tej Biblii znajdujący się w zbiorach muzeum był w złym stanie. Uszkodzony był blok księgi, brakowało części stron, a na innych widoczne były ubytki. Zniszczona była również oprawa. Wszystkie te elementy zostały poddane konserwacji, a brakujące fragmenty uzupełniono.
Biblia Huttera – hebrajski tekst Starego Testamentu
Drugi zabytek to Biblia Huttera z 1587 roku, czyli hebrajska Biblia przygotowana przez niemieckiego uczonego Eliasa Huttera urodzonego w Görlitz (Zgorzelec). Została wydana w Hamburgu i zawiera tekst Starego Testamentu w języku hebrajskim. Jej szczególną cechą jest sposób opracowania hebrajskiego tekstu. Hutter stosował charakterystyczne rozwiązania typograficzne, które miały ułatwiać naukę języka hebrajskiego. Było to jedno z najważniejszych przedsięwzięć wczesnej hebrajskiej sztuki drukarskiej. Chcąc ułatwić naukę swoim studentom, Hutter zastosował pomysłową technikę drukarską. Użył hebrajskiej czcionki w dwóch formach — z wypełnieniem i bez niego. Rdzenie słów zapisywał czcionką z wypełnieniem, natomiast przedrostki i przyrostki — bez wypełnienia. Dzięki temu studenci mogli łatwiej rozpoznawać rdzenie hebrajskich słów, a tym samym szybciej opanowywać język. W tej Biblii imię Boga występuje w oryginalnej hebrajskiej postaci יהוה, czyli jako tetragram JHWH. W Polsce znajdują się tylko 2 egzemplarze różnych wariantów tego wydania. Jeden z nich, poddany niedawno gruntownej konserwacji, można znaleźć właśnie w zbiorach Muzeum Podlaskiego w Białymstoku. Na świecie zachowały się tylko pojedyncze egzemplarze.
Biblia Huttera zachowała się w nieco lepszym stanie. Konserwacji wymagała przede wszystkim prawdopodobnie XIX-wieczna drewniana oprawa. Muzeum zwraca również uwagę na szczególną wartość historyczną i kulturową tego egzemplarza. Na jego stronie tytułowej znajduje się pieczęć prywatnego księgozbioru Mordechaja Gordona, pochodzącego z zamożnej żydowskiej rodziny, która posiadała kilka nieruchomości na terenie Białegostoku.
Konserwacja dzieł z kolekcji Biblioteki Muzeum Podlaskiego była możliwa dzięki dotacji ok. 120 000 zł ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Dwie XVI-wieczne Biblie pozostają więc częścią białostockiego dziedzictwa piśmienniczego: jedna jest niezwykle ważnym zabytkiem polskiego protestanckiego przekładu Biblii, druga – cennym świadectwem historii hebrajskiego druku.
Fragment strony dedykacyjnej Biblii Brzeskiej