5 listopada. Międzynarodowy Dzień Języka Romskiego. To okazja, by przypomnieć o języku, tradycjach i historii społeczności romskiej, która jest również częścią wielokulturowego dziedzictwa Białegostoku i Podlasia. W regionie nie brakuje śladów obecności Romów, miejsc związanych z ich historią oraz inicjatyw mających na celu zachowanie romskiego dziedzictwa.
Język z historią sięgającą Indii
Język romski, określany również jako romani lub romani čhib, należy do indoeuropejskiej rodziny językowej, do grupy indoaryjskiej. Jego korzenie sięgają subkontynentu indyjskiego, a rozwój wiąże się z wielowiekowymi migracjami społeczności romskiej.
Nie jest to język romański, mimo podobnie brzmiącej nazwy. Romani występuje w wielu odmianach i dialektach. Poszczególne grupy Romów mogą posługiwać się różnymi wariantami, które różnią się słownictwem, wymową i gramatyką.
Międžunarodno Dives e Romani Čhibako
Międzynarodowy Dzień Języka Romskiego ustanowiono 5 listopada 2009 roku podczas spotkania poświęconego językowi romskiemu w Zagrzebiu. W 2015 roku UNESCO uznało tę datę za Światowy Dzień Języka Romskiego. Celem jest zwrócenie uwagi na ochronę języka i dziedzictwa kulturowego Romów.
Jakim dialektem mówią Romowie na Podlasiu?
Społeczność romska nie jest jednolita. W Polsce wyróżnia się kilka głównych grup, między innymi Polska Roma, Bergitka Roma, Kełderasze i Lowarzy. Posługują się one odmiennymi odmianami języka romskiego, które różnią się słownictwem, wymową i wpływami innych języków.
W przypadku grupy Polska Roma wskazuje się na północną gałąź dialektów romani, określaną również jako odmiana północno-wschodnia. W jej słownictwie można dostrzec wpływy języków, z którymi społeczność romska przez wieki utrzymywała kontakty, w tym polskiego.
Romani jest dla wielu Romów językiem rodzinnym i ważnym elementem tożsamości. Jednocześnie polscy Romowie posługują się również językiem polskim. Dwujęzyczność pozwala im zachowywać rodzimy język, a jednocześnie swobodnie komunikować się z otoczeniem.
Nie istnieje jeden powszechnie przyjęty standard literacki języka romskiego. Zróżnicowanie dialektalne jest na tyle duże, że Romowie pochodzący z różnych krajów mogą mieć trudności ze swobodnym porozumiewaniem się.
Według danych Narodowego Spisu Powszechnego z 2021 roku narodowość romską w województwie podlaskim zadeklarowało 335 osób. W statystyce uwzględniono zarówno osoby, które wskazały romską tożsamość jako pierwszą, jak i drugą deklarację narodowościową. Dla porównania, w całej Polsce taką identyfikację zadeklarowało 13 303 osób. Rzeczywista liczebność społeczności romskiej może być jednak większa, ponieważ nie wszyscy przedstawiciele mniejszości decydują się na ujawnienie swojej tożsamości narodowej lub etnicznej podczas spisu, co może wynikać m.in. z uwarunkowań historycznych i kulturowych. Szacuje się, że jezykami romskimi w Polsce posługuje się nawet ponad 35 tysięcy osób.
Igryły koło Sokółki. Wieś z romskimi korzeniami
Jednym z najbardziej charakterystycznych miejsc związanych z romskim dziedzictwem na Podlasiu są Igryły w gminie Sokółka. Miejscowość bywa określana jako wieś o romskich korzeniach.
Romowie pojawili się na Sokólszczyźnie wiele pokoleń temu. Początkowo część z nich prowadziła wędrowny tryb życia, przemieszczając się w taborach. Z czasem niektóre rodziny osiedliły się na stałe. Zajmowały się między innymi kowalstwem, handlem i rzemiosłem.
Igryły stały się jednym z miejsc kojarzonych z romską kulturą w regionie. Organizowano tam wydarzenia poświęcone romskim zwyczajom, muzyce i kuchni, w tym Dzień Jadła Cygańskiego.
Ważną rolę w promowaniu lokalnego dziedzictwa odgrywało Stowarzyszenie Dziedzictwo Kulturowe Igrył. Wśród inicjatyw znalazła się również wystawa fotograficzna „Romowie Podlasia – od taboru po współczesność”, prezentująca historię i życie społeczności romskiej.
Karol Parno Gierliński i romski elementarz
Z romskim dziedzictwem Podlasia wiąże się również postać Karola Parno Gierlińskiego (1938–2015), znanego jako Sinto. Był poetą, prozaikiem, rzeźbiarzem i działaczem społecznym, zaangażowanym w ochronę romskiej kultury i języka.
Szczególne znaczenie miała jego działalność edukacyjna. W 2007 roku wydał „Miri szkoła – Romano elementaro”, elementarz języka romskiego przeznaczony dla dzieci z grupy Polska Roma. Rok później przygotował również publikację dla dzieci z grupy Bergitka Roma – „Miri szkoła – Romano elementaris”.
Publikacje te pomagały w nauczaniu języka romskiego i przekazywaniu go młodszym pokoleniom. Miały również znaczenie dla utrwalania zasad zapisu i nauki romani, które przez długi czas funkcjonowało przede wszystkim w tradycji ustnej.
Białystok – ośrodek działalności na rzecz Romów
Podlasie jest regionem, w którym od pokoleń spotykają się różne kultury, języki i tradycje. Jednym z ośrodków działalności na rzecz społeczności romskiej jest Białystok.
W mieście działa Centralna Rada Romów w Polsce – Centrum Doradztwa i Informacji dla Romów. Organizacja zajmuje się między innymi sprawami związanymi z kulturą, edukacją oraz sytuacją społeczną Romów.
Białystok ma również swoją historię obchodów Międzynarodowego Dnia Języka Romskiego. Już w 2011 roku organizowano wydarzenie poświęcone tej tematyce. W programie znalazły się panel dyskusyjny o języku romskim, wieczór poezji romskiej oraz wystawa fotograficzna przedstawiająca społeczność Romów.
Świadkowie Jehowy publikują materiały w języku romskim
Język romski można znaleźć również wśród języków, na które tłumaczone są publikacje religijne. Przykładem jest serwis internetowy jw.org, należący do Świadków Jehowy. Udostępnia on materiały w ponad 1130 językach, w tym w ponad 20 odmianach języka romani. Wśród nich znajduje się również romani (Polska Roma).
Język to więcej niż sposób porozumiewania się
Międzynarodowy Dzień Języka Romskiego przypomina, że język jest jednym z najważniejszych elementów tożsamości kulturowej. W przypadku Romów ma szczególne znaczenie ze względu na bogactwo dialektów, tradycję ustnego przekazywania opowieści i doświadczeń oraz historię wielu pokoleń.
Choć romani przez długi czas funkcjonował przede wszystkim w przekazie ustnym, istnieją również publikacje i materiały edukacyjne zapisane w tym języku. Przykładem są elementarze Karola Parno Gierlińskiego, które służyły nauczaniu dzieci z różnych grup romskich.
5 listopada jest więc nie tylko datą w kalendarzu. To okazja, by zwrócić uwagę na obecność społeczności romskiej w historii Białegostoku i Podlasia, a także na potrzebę zachowania jej języka, tradycji i pamięci o przeszłości.
