30 września przypada Międzynarodowy Dzień Tłumacza. Ilu takich specjalistów pracuje na świecie, w Polsce, województwie podlaskim i samym Białymstoku? Dokładnej liczby wszystkich tłumaczy nie da się podać. Najbardziej porównywalne są dane dotyczące tłumaczy przysięgłych. Ale skalę pracy tłumaczy można zobaczyć również w statystykach wydawniczych.
Ilu jest tłumaczy?
Nie istnieje jeden światowy rejestr tłumaczy. Szacunki mówią o około 300–400 tys. aktywnych specjalistów. Znacznie łatwiej porównywać dane dotyczące tłumaczy przysięgłych. Według analizy danych Ministerstwa Sprawiedliwości opublikowanej w 2025 roku w Polsce było 10 070 tłumaczy przysięgłych. Poza tłumaczami przysięgłymi działają m.in. tłumacze literaccy, techniczni, biznesowi, naukowi, audiowizualni oraz osoby wykonujące tłumaczenia ustne.
W analizie danych Ministerstwa Sprawiedliwości województwo podlaskie miało 271 tłumaczy przysięgłych, a w Białymstoku 125. Są wśród nich specjaliści od wielu języków, m.in. angielskiego, niemieckiego, rosyjskiego, ukraińskiego, białoruskiego, francuskiego, hiszpańskiego, włoskiego czy litewskiego. Dane te pokazują jednak tylko część rynku. Osoba wykonująca zwykłe tłumaczenia nie musi posiadać statusu tłumacza przysięgłego.
Tłumacze a świat literatury
Skalę pracy tłumaczy dobrze pokazują dane Biblioteki Narodowej. W 2025 roku do Biblioteki Narodowej wpłynęło 31 595 tytułów książek. Publikacje przetłumaczone z języków obcych na polski stanowiły 23 proc. całego zbioru, o 1 punkt procentowy więcej niż rok wcześniej. Co ciekawe, aż 60 proc. tych przekładów stanowiły książki literackie. Oznacza to, że niemal co czwarta książka uwzględniona w statystyce Biblioteki Narodowej była przekładem z języka obcego.
Jeszcze lepiej skalę zjawiska pokazuje dłuższa perspektywa. W zestawieniu Biblioteki Narodowej obejmującym lata 1944–2021 odnotowano 234 157 tytułów tłumaczeń. Największą grupę stanowiły przekłady z języka angielskiego – 104 071 tytułów. W dalszej kolejności znalazły się m.in. przekłady z niemieckiego – 21 891, francuskiego – 17 541, rosyjskiego – 17 177, polskiego – 29 661, włoskiego – 7760 oraz hiszpańskiego – 4196. Statystyka pokazuje również ogromną zmianę w czasie. W latach 1944–1955 odnotowano 10 380 tłumaczeń, w latach 1996–2005 już 47 581, a w latach 2006–2015 aż 75 050. Nie oznacza to oczywiście, że każdy przekład był dziełem innego tłumacza. Jeden specjalista mógł przełożyć wiele książek, a statystyka dotyczy tytułów publikacji, a nie liczby osób.
Światowy katalog przekładów
Skalę międzynarodową próbowało uchwycić UNESCO poprzez Index Translationum. Była to bibliografia przekładów książkowych publikowanych w różnych krajach. Baza zawiera informacje m.in. o tytule oryginalnym i przetłumaczonym, języku oryginału, języku przekładu, autorze, tłumaczu, wydawcy i miejscu publikacji. Dane obejmują wielką liczbę przekładów literatury, ale także książek naukowych i innych publikacji. To właśnie takie bibliograficzne zestawienia pozwalają zobaczyć, jak książki przemieszczają się między językami i krajami. Jednym z najbardziej znanych przykładów literackiego sukcesu tłumaczeniowego jest „Mały Książę” Antoine’a de Saint-Exupéry’ego. W 2026 roku, w 80. rocznicę francuskiego wydania książki, oficjalna strona dzieła podaje, że jest ono dostępne w ponad 650 językach i dialektach.
Biblia – jeden z największych projektów tłumaczeniowych w historii
Historia przekładu jest jednak znacznie starsza niż współczesne statystyki wydawnicze. Biblia przez wieki była tłumaczona na kolejne języki. Jedną z najbardziej znanych postaci w historii tłumaczeń przekładu jest Hieronim, którego praca nad łacińskim przekładem Biblii stała się symbolem zawodu tłumacza. Dzisiaj przekłady Biblii powstają nie tylko w formie drukowanych książek. Dostępne są także wydania cyfrowe, nagrania audio, materiały wideo oraz wersje przeznaczone dla osób posługujących się językami migowymi oraz dla niewidomych w alfabecie Braille. To najczęściej tłumaczona i książka na świecie. Skala jest ogromna. Do września 2026 roku cała Biblia była dostępna w 807 językach, Nowy Testament w kolejnych 1844, a fragmenty Biblii w 1519 następnych językach. Oznacza to, że przynajmniej część Biblii można czytać w 4170 językach.
Jednym z najważniejszych XVI-wiecznych tłumaczy Biblii związanych z regionem był Szymon Budny, urodzony prawdopodobnie w Budnem koło Goniądza (obecnie w powiecie monieckim). W 1572 roku w Nieświeżu ukazała się Biblia w jego przekładzie, dokonanym z języków oryginalnych.
ZOBACZ: Szymon Budny z Budnego? Tłumaczył Biblię ponad 450 lat temu
Tłumaczenia wyszły z książek do internetu
Współczesny tłumacz nie pracuje już wyłącznie nad książką. Przekładane są strony internetowe, aplikacje, filmy, seriale, napisy, podcasty, materiały edukacyjne, instrukcje, dokumenty i treści publikowane w mediach społecznościowych.
Dobrym przykładem skali takiej działalności są Świadkowie Jehowy. Od języka abaknon po zulu ta organizacja non-profit od lat tłumaczy materiały oparte na Biblii. Między innymi za pośrednictwem jw.org udostępniają je w rekordowej liczbie języków – obecnie w około 1130. Serwis jest uznawany za najczęściej tłumaczoną stronę internetową na świecie. Świadkowie Jehowy podkreślają, że najlepszym sposobem dotarcia do ludzi jest posługiwanie się językiem ich serca. W przypadku części języków ich materiały należą do nielicznych, a czasem jedynych dostępnych treści internetowych. Aby je przygotowywać, utworzyli na świecie ponad 300 zdalnych biur tłumaczeń, w których pracują głównie osoby posługujące się danym językiem jako ojczystym. Powstają tam przekłady filmów, muzyki, artykułów i nagrań audio. Znaczna część tej pracy jest związana ze społecznościami, które mają ograniczony dostęp do treści w swoich językach. W 1979 roku rozpoczęli opracowywanie przełomowego skomputeryzowanego systemu, który znacząco zmienił sposób prowadzenia prac tłumaczeniowych. MEPS (Wielojęzyczny Elektroniczny System Wydawniczy), który umożliwia równoczesne przygotowywanie publikacji w ponad 1000 językach. Dzięki temu „Strażnica” i „Przebudźcie się!” są najczęściej tłumaczonymi czasopismami na świecie, odpowiednio na około 500 i 270 języków. „Pismo Święte w Przekładzie Nowego Świata” jest dostępne w 350 językach, w tym w 16 w alfabecie Braille’a. Wśród nich znajduje się niedawno wydana 33-tomowa Biblia w polskim brajlu. Wszystkie te materiały są udostępniane bezpłatnie. To pokazuje zmianę skali: kiedyś przekład jednego dzieła oznaczał długą pracę nad pojedynczym rękopisem lub wydaniem. Dzisiaj ten sam materiał może być przygotowywany dla odbiorców posługujących się dziesiątkami, setkami, a w przypadku niektórych organizacji nawet znacznie większą liczbą języków.
Dla porównania Wikipedia jest dostępna w około 360 wersjach językowych, Google Translate obsługuje około 250 języków, a wyszukiwarka Google jest dostępna w około 150 językach, natomiast szersze technologie AI i usługi Google wspierają interakcje w ponad 300 językach.
Po naszemu – mowa pogranicza
Na południowym Podlasiu zachowała się charakterystyczna mowa nazywana podlaskim, gwarą podlaską lub po prostu „po naszemu”. Szczególnie można ją usłyszeć w okolicach Bielska Podlaskiego, Hajnówki i Siemiatycz. Powstała na pograniczu kultur i łączy cechy polskie ze wschodniosłowiańskimi, przede wszystkim białoruskimi i ukraińskimi. Ma własne słownictwo, wymowę i charakterystyczne zwroty. Na podlaski powstają także książki, teksty literackie i tłumaczenia. Tworzył je m.in. Jan Maksymiuk. Dostępne są również słowniki i opracowania dokumentujące charakterystyczne słowa oraz zwroty używane przez mieszkańców regionu.
ZOBACZ: Po prostu: „my tak mówimy po naszemu”. Gwara podlaska a białostocka
Co ważne, dla województwa podlaskiego Narodowy Spis Ppwszechny 2021 wykazał w kontaktach domowych, poza polskim, m.in. angielski – 20 113 osób, białoruski – 13 089, litewski – 4633, rosyjski – 3853, gwary podlaskie – 3761 i ukraiński – 1325.
Już w 2021 roku w Białymstoku 11 198, a w powiecie białostockim 4299 osoby posługiwały się innym językiem niż polski. Obecnie takich osób jest znacznie więcej. W gminach Choroszcz były to 262 osoby, Czarna Białostocka – 157, Dobrzyniewo Duże – 111, Gródek – 529, Juchnowiec Kościelny – 544, Łapy – 316, Michałowo – 344, Poświętne – 19, Supraśl – 827, Suraż –61, Turośń Kościelna – 145, Tykocin – 86, Wasilków – 414, Zabłudów – 455, Zawady – 29.
Tłumaczenia pomagają przełamywać bariery
W Białymstoku działa Regionalne Centrum Komunikacji, które pomaga osobom mającym trudności w porozumiewaniu się. Z bezpłatnego wsparcia mogą korzystać m.in. osoby głuche, słabosłyszące, niewidome i głuchoniewidome. Wśród oferowanych usług są tłumaczenia Polskiego Języka Migowego, transkrypcja mowy na tekst oraz pomoc w załatwianiu codziennych spraw, np. w urzędzie, u lekarza czy w pracy. Centrum jest częścią sieci placówek działających w różnych miastach Polski.
Białystok też ma swoje centrum przekładu
Białystok ma własne środowisko związane z tłumaczeniem i językami. Uniwersytet w Białymstoku organizuje warsztaty przekładu literackiego, a na Wydziale Filologicznym studenci uczą się zarówno tłumaczenia tekstów użytkowych, jak i pracy z tłumaczeniami maszynowymi. Ważną częścią lokalnej tradycji jest także działalność Białostockiego Towarzystwa Esperantystów, które od lat popularyzuje przekład literatury, w tym polskiej poezji na esperanto. Wydawane są również wielojęzyczne publikacje związane z dziedzictwem regionu. To pokazuje, że w Białymstoku tłumaczenie nie jest wyłącznie usługą – jest także elementem edukacji, kultury i międzynarodowej wymiany.
Czy sztuczna inteligencja zabierze pracę tłumaczom?
AI potrafi już bardzo szybko przetłumaczyć prosty tekst, przygotować wersję roboczą dokumentu, wyszukać terminologię czy pomóc przy ogromnej liczbie materiałów. Nie oznacza to jednak, że człowiek przestał być potrzebny. W przekładach prawnych, medycznych, technicznych czy literackich znaczenie mają kontekst, odpowiedzialność, terminologia, styl i niuanse językowe. Błąd może mieć znacznie poważniejsze konsekwencje niż pomyłka w zwykłym tekście.
Raport ELIS 2026 pokazuje, że AI zmienia branżę językową i przejmuje część zadań, ale jednocześnie zmienia sposób pracy specjalistów i tworzy zapotrzebowanie na nowe kompetencje. Coraz częściej pojawia się model, w którym tłumacz i sztuczna inteligencja pracują razem. AI może przygotować pierwszą wersję przekładu, wyszukać terminologię lub przyspieszyć pracę nad dużym dokumentem. Człowiek sprawdza natomiast znaczenie, styl, poprawność i zgodność tekstu z konkretnym odbiorcą. Problemem pozostaje jakość AI w różnych językach. Modele językowe nie zawsze mają dostęp do równie dużej ilości danych dla języków najpopularniejszych i mniej rozpowszechnionych. Różnice dotyczą także kontekstu kulturowego i lokalnych sposobów komunikacji.
Od Hieronima do sztucznej inteligencji
30 września to więc nie tylko dzień tłumaczy. To także okazja do spojrzenia na niezwykłą historię przekładu – od ręcznie przepisywanych tekstów i dawnych przekładów Biblii, przez setki tysięcy wydanych książek w tłumaczeniu, aż po strony internetowe, filmy i sztuczną inteligencję.
W Białymstoku pracują dziesiątki tłumaczy przysięgłych, w całym województwie podlaskim są ich setki, a liczba wszystkich osób pracujących z językiem jest większa. Jedno jest jednak pewne: nigdy wcześniej przekład nie był wykonywany na taką skalę i z taką szybkością jak dziś.
Źródła: Ministerstwo Sprawiedliwości; Biblioteka Narodowa – „Ruch Wydawniczy w Liczbach”; UNESCO – Index Translationum; European Language Industry Survey 2026; ONZ; jw.org, Translating Across Borders Jehovah’s Witnesses have been forerunners in producing content in foreign languages; UwB.
From the Bible to artificial intelligence. Translators—not just in Podlasie?
September 30 is International Translation Day, highlighting the importance of translators and translation around the world.
The history of translation goes back thousands of years, with the Bible among the most important and widely translated works in history. Today, translation is carried out on an unprecedented scale, and the activities of Jehovah’s Witnesses provide an example of this global reach. Through their website jw.org, Jehovah’s Witnesses make Bible-based materials available in around 1,130 languages, from Abaknon to Zulu.Today, artificial intelligence can help translators prepare drafts, find terminology and check texts, but human translators still have to assess context, meaning, accuracy and style. From ancient Bible translations and the work of translators such as Jerome and Szymon Budny to remote translation offices and artificial intelligence, the history of translation shows how technology has transformed the way people communicate across languages.
Ад Бібліі да штучнага інтэлекту. Перакладчыкі — не толькі на Падляшшы?
30 верасня адзначаецца Міжнародны дзень перакладчыка, які нагадвае пра значэнне перакладчыкаў і перакладу ва ўсім свеце. Гісторыя перакладу налічвае тысячы гадоў, а Біблія з’яўляецца адным з найважнейшых і найбольш шырока перакладаных твораў у гісторыі. Сёння пераклад ажыццяўляецца ў беспрэцэдэнтным маштабе, а дзейнасць Сведкаў Іеговы з’яўляецца прыкладам такога глабальнага ахопу. Праз свой сайт jw.org Сведкі Іеговы прапануюць матэрыялы на біблейскую тэматыку прыкладна на 1130 мовах — ад абакнон да зулу. Сёння штучны інтэлект можа дапамагаць перакладчыкам ствараць чарнавыя версіі, знаходзіць тэрміналогію і правяраць тэксты, але чалавек па-ранейшаму павінен ацэньваць кантэкст, сэнс, дакладнасць і стыль. Ад старажытных перакладаў Бібліі і працы такіх перакладчыкаў, як Геранім і Сымон Будны, да аддаленых перакладчыцкіх офісаў і штучнага інтэлекту гісторыя перакладу паказвае, як тэхналогіі змянілі спосаб зносін людзей паміж рознымі мовамі.
De la Biblio ĝis artefarita inteligenteco. Tradukistoj — ne nur en Podlaĥio?
La 30-an de septembro oni festas la Internacian Tagon de Tradukado, kiu reliefigas la gravecon de tradukistoj kaj tradukado tra la mondo. La historio de tradukado iras milojn da jaroj malantaŭen, kaj la Biblio estas unu el la plej gravaj kaj plej vaste tradukitaj verkoj en la historio. Hodiaŭ tradukado okazas je senprecedenca skalo, kaj la agado de la Atestantoj de Jehovo estas ekzemplo de tiu tutmonda amplekso. Per sia retejo jw.org, la Atestantoj de Jehovo disponigas Bibliajn materialojn en ĉirkaŭ 1 130 lingvoj, de abaknona ĝis zulua. Hodiaŭ artefarita inteligenteco povas helpi tradukistojn prepari malnetojn, trovi terminologion kaj kontroli tekstojn, sed homaj tradukistoj ankoraŭ devas taksi kuntekston, signifon, precizecon kaj stilon. De antikvaj Bibliaj tradukoj kaj la laboro de tradukistoj kiel Hieronimo kaj Szymon Budny ĝis foraj tradukoficejoj kaj artefarita inteligenteco, la historio de tradukado montras, kiel teknologio transformis la manieron, laŭ kiu homoj komunikas inter lingvoj.
De la Bible à l’intelligence artificielle. Les traducteurs — pas seulement en Podlachie ?
Le 30 septembre est la Journée internationale de la traduction, qui met en lumière l’importance des traducteurs et de la traduction dans le monde entier. L’histoire de la traduction remonte à des milliers d’années, la Bible étant l’une des œuvres les plus importantes et les plus largement traduites de l’histoire. Aujourd’hui, la traduction est réalisée à une échelle sans précédent, et l’activité des Témoins de Jéhovah constitue un exemple de cette portée mondiale. Sur leur site jw.org, les Témoins de Jéhovah proposent des contenus basés sur la Bible dans environ 1 130 langues, de l’abaknon au zoulou. Aujourd’hui, l’intelligence artificielle peut aider les traducteurs à préparer des versions préliminaires, à rechercher des termes et à vérifier des textes, mais les traducteurs humains doivent toujours évaluer le contexte, le sens, la précision et le style. Des anciennes traductions de la Bible et du travail de traducteurs tels que Jérôme et Szymon Budny aux bureaux de traduction à distance et à l’intelligence artificielle, l’histoire de la traduction montre comment la technologie a transformé la manière dont les personnes communiquent entre les langues.
De la Biblia a la inteligencia artificial. ¿Traductores, no solo en Podlaquia?
El 30 de septiembre se celebra el Día Internacional de la Traducción, que destaca la importancia de los traductores y de la traducción en todo el mundo. La historia de la traducción se remonta a miles de años, y la Biblia es una de las obras más importantes y ampliamente traducidas de la historia. Hoy, la traducción se realiza a una escala sin precedentes, y la actividad de los Testigos de Jehová es un ejemplo de este alcance mundial. A través de su sitio web jw.org, los Testigos de Jehová ofrecen materiales basados en la Biblia en unos 1.130 idiomas, desde el abaknon hasta el zulú. Hoy, la inteligencia artificial puede ayudar a los traductores a preparar borradores, buscar terminología y revisar textos, pero los traductores humanos todavía deben evaluar el contexto, el significado, la precisión y el estilo. Desde las antiguas traducciones de la Biblia y el trabajo de traductores como Jerónimo y Szymon Budny hasta las oficinas de traducción remotas y la inteligencia artificial, la historia de la traducción muestra cómo la tecnología ha transformado la forma en que las personas se comunican entre idiomas.
Von der Bibel zur künstlichen Intelligenz. Übersetzer – nicht nur in Podlachien?
Am 30. September wird der Internationale Übersetzertag begangen, der die Bedeutung von Übersetzern und Übersetzungen weltweit hervorhebt. Die Geschichte des Übersetzens reicht Tausende von Jahren zurück, wobei die Bibel zu den wichtigsten und am weitesten verbreiteten übersetzten Werken der Geschichte gehört. Heute wird in einem beispiellosen Umfang übersetzt, und die Tätigkeit der Zeugen Jehovas ist ein Beispiel für diese weltweite Reichweite. Auf ihrer Website jw.org stellen die Zeugen Jehovas biblische Inhalte in rund 1.130 Sprachen zur Verfügung – von Abaknon bis Zulu. Heute kann künstliche Intelligenz Übersetzer dabei unterstützen, Entwürfe zu erstellen, Fachbegriffe zu finden und Texte zu prüfen, doch menschliche Übersetzer müssen weiterhin Kontext, Bedeutung, Genauigkeit und Stil beurteilen. Von den frühen Bibelübersetzungen und der Arbeit von Übersetzern wie Hieronymus und Szymon Budny bis zu dezentralen Übersetzungsbüros und künstlicher Intelligenz zeigt die Geschichte des Übersetzens, wie Technologie die Art und Weise verändert hat, wie Menschen über Sprachgrenzen hinweg kommunizieren.
От Библии до искусственного интеллекта. Переводчики — не только на Подляшье?
30 сентября отмечается Международный день перевода, который подчёркивает значение переводчиков и перевода во всём мире. История перевода насчитывает тысячи лет, а Библия является одним из наиболее важных и широко переводимых произведений в истории. Сегодня перевод осуществляется в беспрецедентных масштабах, а деятельность Свидетелей Иеговы является примером такого глобального охвата. На своём сайте jw.org Свидетели Иеговы предлагают материалы на библейскую тематику примерно на 1130 языках — от абакнон до зулу. Сегодня искусственный интеллект может помогать переводчикам создавать черновые версии, находить терминологию и проверять тексты, однако люди по-прежнему должны оценивать контекст, смысл, точность и стиль. От древних переводов Библии и работы таких переводчиков, как Иероним и Симон Будный, до удалённых переводческих офисов и искусственного интеллекта история перевода показывает, как технологии изменили способы общения людей между разными языками.