Choroszcz przypomni historię swojej społeczności żydowskiej. W poniedziałek 28 września 2026 roku odbędzie się 41. Kawiarenka Historyczna poświęcona Żydom, którzy przez kilka stuleci byli ważną częścią miasta. Zachowały się m.in. ślady dawnego cmentarza żydowskiego, ale po synagodze pozostała już tylko pamięć.
Spotkanie o historii Choroszczy
41. Kawiarenka Historyczna „Żydzi w Choroszczy”. Wykład poprowadzi Ewa Wroczyńska, historyczka związana przez wiele lat z Muzeum w Tykocinie, znawczyni religii, kultury i tradycji żydowskiej. Wroczyńska w 2007 roku uczestniczyła również w sesji historycznej poświęconej dziejom Choroszczy. Organizatorami spotkania są Towarzystwo Przyjaciół Choroszczy oraz Miejsko-Gminne Centrum Kultury w Choroszczy.
Żydzi mieszkali tu od XVI wieku
Historia społeczności żydowskiej w Choroszczy sięga co najmniej XVI wieku. Najwcześniejsze wzmianki pochodzą z 1556 roku. W 1578 roku w mieście mieszkało około 120 Żydów, a społeczność zajmowała się m.in. handlem, rzemiosłem oraz prowadzeniem karczm i szynków. Żydzi mieszkali przede wszystkim w rejonie rynku oraz dzisiejszych ulic Branickiego, Szkolnej i Dominikańskiej. Przez kolejne stulecia społeczność była ważną częścią życia gospodarczego Choroszczy. W XIX wieku jej liczebność była szczególnie duża. W 1897 roku w Choroszczy mieszkało 827 Żydów, co stanowiło 33,6 proc. mieszkańców miasta. Oznacza to, że mniej więcej co trzeci mieszkaniec był wyznania mojżeszowego.
Synagoga, mykwa i dom rabina
Żydowskie życie religijne koncentrowało się wokół zespołu budynków znajdujących się w pobliżu rynku. Znajdowała się tam drewniana synagoga, a w jej sąsiedztwie m.in. mykwa, czyli łaźnia rytualna, oraz dom rabina i dom modlitwy rzemieślników.
Pierwsza synagoga w Choroszczy istniała już w początkach rozwoju tutejszej gminy żydowskiej. Po jej zniszczeniu w pożarze w jej miejscu pozostawiono plac określany jako „święte miejsce”. W XVIII wieku w pobliżu powstała kolejna synagoga, która służyła społeczności do czasu II wojny światowej.
Drewniane budynki żydowskiego kompleksu zostały ostatecznie spalone przez Niemców podczas II wojny światowej. Synagoga nie przetrwała więc do naszych czasów.
Dwa żydowskie cmentarze
W Choroszczy znajdowały się także dwa żydowskie cmentarze. Starszy powstał prawdopodobnie w XVII wieku w rejonie dzisiejszego skrzyżowania ulic Mickiewicza i Lipowej. W czasie II wojny światowej zachowywały się tam jeszcze pojedyncze macewy, jednak później cmentarz został całkowicie zdewastowany i jego ślady zatarły się.
Drugi, zachowany cmentarz znajduje się przy ul. Kościuszki. Powstał prawdopodobnie pod koniec XVIII wieku. Do dziś znajduje się tam około 100 nagrobków, przede wszystkim wykonanych ze zlepieńca i granitu, z inskrypcjami w języku hebrajskim.
Koniec społeczności
Los choroszczańskich Żydów został przesądzony podczas niemieckiej okupacji. 2 listopada 1942 roku mieszkańcy żydowskiego pochodzenia zostali wysiedleni z Choroszczy do getta w Białymstoku. Następnie zostali deportowani do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Treblince, gdzie zostali zamordowani.
W ten sposób zakończyła się wielowiekowa obecność społeczności żydowskiej w Choroszczy.
Pamięć pozostaje
Dzisiaj o tej części historii miasta przypominają przede wszystkim cmentarz przy ul. Kościuszki, miejsca związane z dawną synagogą oraz upamiętnienia w przestrzeni miasta. W 2022 roku na Rynku 11 Listopada odsłonięto tablicę poświęconą pamięci choroszczańskich Żydów.
Poniedziałkowa Kawiarenka Historyczna będzie kolejną okazją do przypomnienia, że historia Choroszczy to nie tylko dzieje polskiej społeczności, ale również wielowiekowa historia ludzi wyznania mojżeszowego, którzy mieszkali tu, pracowali, prowadzili sklepy i warsztaty oraz tworzyli własne życie religijne i społeczne.
Cmentarz Żydowski w Choroszczy /wikimedia